16. Serendipiteit en de veranderde oriëntatie op de wereld

• Voor de kleine, groene lettertjes op je beeldscherm landen, hebben er selectieprocessen plaatsgevonden. Het begint al met de plaats van vertrek. Ergens ter wereld zijn ze ingetypt. Er is een grotere kans dat 'ergens' Amerika of Europa is dan bijvoorbeeld Afrika. Hoewel je ook met de meeste Afrikaanse landen via e-mail of conferences contact kunt hebben. Er zitten daar alleen minder mensen voor een beeldscherm. De kans is eveneens groter dat de intyper een man was dan een vrouw. Soms ook belemmeren machtsverhoudingen in een land of regio ongestoorde communicatie of toegang tot netwerken. En in ieder land geldt: de meeste mensen hebben er geen personal computer, laat staan een modem. Ook lang niet iedere organisatie beschikt erover. Evenmin als de tv, de radio of de krant 'de hele wereld' tonen, doet datacommunicatie dat. Het is alleen een waardevolle uitbreiding of een interessant tegenwicht.

• Een uitbreiding met bijzondere eigenschappen. Het is een interactief medium. Je kunt over het algemeen reageren op berichten of artikelen. Je kunt de schrijver/ster persoonlijk benaderen via e-mail of openbaar debatteren. Het is makkelijker dan iemand zomaar opbellen of in discussie treden met toevallige voorbijgangers, persoonlijke inbreuken die je niet gauw pleegt. Op een computernet is dat anders. Er is wat meer afstand, want je reageert in eerste instantie op een bericht en niet op een persoon. De ontvanger van een reactie kan die lezen wanneer het hem of haar uitkomt -- of weggooien. Uiteindelijk ontstaan er soms persoonlijke banden waardoor je delen van het wereldgebeuren niet meer waarneemt als consument maar als persoonlijk betrokkene.

• Berichten via computernetten kunnen de informatieoligopolies van bestaande media en de grenzen en hiërarchische niveaus van instituten, bedrijven, actiegroepen of scenes passeren. Leidende posities kunnen ondermijnd raken en individuen kunnen zelfstandiger contacten leggen en hun mening bepalen. Sommige instituten gaan dit tegen door beperkingen op te leggen aan de datacommunicatie met de buitenwereld.

• Serendipiteit is de toevallige ontmoeting waar iets onverwacht nieuws uit voortkomt. Kantoorontwerpers bevorderen die met zitjes bij de koffieautomaat. Door de combinatie van openbaarheid en de mogelijkheid tot persoonlijk contact leent cyberspace zich uitstekend voor de kunst van het toevallig ontmoeten. Je kunt gericht op zoek gaan naar verwante zielen, delers van je belangstellingen, leveranciers van informatie of potentiële geliefden. Of je zoekt als datazwerver, -reiziger of -toerist het avontuur en ziet wel waar je uitkomt.

• Mensen met verschillende opvattingen en met verschillende culturen of maatschappelijke achtergronden komen met elkaar in persoonlijk contact, terwijl ze elkaar anders nooit ontmoet zouden hebben. Het leidt soms tot eye-opening en meer begrip, of tot spannende debatten, maar ook cyberspace is geen idylle. Zoals in een grote stad met haar vele culturen, opvattingen en persoonlijkheden tref je er ook vreselijke ruzies, ongewenste intimiteiten, voor-de-gek-houderij en ander onbehoorlijk gedrag aan. Om maar niet te spreken van voor de gemiddelde lezer oninteressante social talk of gebazel.

• Uit de contacten op netwerken ontstaan netwerkgemeenschappen en, meer dan vroeger, scenetjes, vriendschappen of sociale bewegingen die niet geografisch bepaald zijn: mensen die de liefde voor bhangramuziek, Star Trek, erotische details of wetenschapsfilosofie delen. Mensen die elkaar psychologisch ondersteunen of helpen een doel te bereiken: vredesactivisten verspreid over Europa die ex-Joegoslavische dienstweigeraars helpen, vrouwen die elkaar steunen in een mannenwereld, AIDS-patiënten die zich gesterkt voelen door lotgenoten, arbeiders op verschillende continenten die staan tegenover dezelfde multinational en zelfs mensen die elkaar helpen bij het vinden van de juiste contacten voor bepaalde doelen: "Wie kent er iemand die ...": netwerken via netwerken (tweemaal werkwoord).

• Ook het tegenovergestelde is mogelijk. Je kunt informatie op het net dumpen zonder je nog te bekommeren om de doelgroep. Daarbij kunnen contacten verloren gaan. Organisaties kunnen bijvoorbeeld hun persbericht als bericht voor iedereen op een net zetten, in de hoop dat bladen die het moeten krijgen voldoende thuis zijn in datacommunicatie en het wel tegenkomen. Je bereikt zo ongetwijfeld veel mensen, maar sommige mededelingen hebben nu eenmaal meer effect als je ze iemand persoonlijk toestuurt.

• Er is geen reden om ten opzichte van tekst op het beeldscherm goedgeloviger te zijn dan wanneer je een krant leest of met een onbekende in de kroeg spreekt. Je kunt de tekst vergelijken met andere berichten, checken langs andere kanalen. Soms is het verstandig eerst een vertrouwensbasis op te bouwen via persoonlijke ontmoetingen. Vaak krijg je na verloop van tijd een beeld van de betrouwbaarheid van de afzender.

• Veel maatschappelijke groepen, zoals mensenrechtengroepen, bestaan bij de gratie van contacten met anderen elders in de wereld, de verspreiding van info. Die wordt makkelijker. Zolang het gaat om uitwisseling met bestaande contacten (binnen sociale netwerken of organisaties.) is dat een groot voordeel. Maar bij algemene oproepen en noodkreten zitten de ontvangers met een probleem. Ze moeten nog meer dan vroeger selecteren uit een gigantisch wereldwijd aanbod van mobilisatiethema's, en wel zo scherp dat ze tijd overhouden om de informatie te verwerken en er ook nog iets mee te doen. Echt in het geweer komen heeft vaak ook te maken met je persoonlijk aangesproken voelen en/of met de lokale mogelijkheden. Een lokale solidariteitsgroep kan actiemogelijkheden bieden en mensen persoonlijk aanspreken die elektronisch niet bereikt worden.

• Zo'n groep helpt de burger deels af van zijn zoek-, selectie- en verwerkingsprobleem. Ook een blad kan dat doen, door keuzes te maken, de ontvangen informatie te verwerken tot artikelen, analyses te maken. Datacommunicatie bewerkstelligt dan nog steeds een andere kijk op de wereld, maar met een extra tussenlaag die de complexiteit reduceert. Soms is dat een filter, soms juist een methode om de informatie toegankelijk te maken. Zo'n intermediaire laag kan ook een informatietipgever zijn door de weg te wijzen naar de meest bruikbare informatie. Er is zelfs software met deze functie: ze registreert je belangstellingsprofiel en helpt je bij het zoeken.

• Artikelen en berichten over allerlei onderwerpen worden in netwerkcomputers bewaard. Geschiedenis en kennis worden vastgelegd èn toegankelijk gemaakt op een schaal en met een gebruiksgemak die knipseldiensten en papieren bibliotheken niet kunnen bieden. Er is meer zelfkennis van de wereld mogelijk: het zal moeilijker zijn de geschiedenis te verdonkeremanen of te vervalsen, er is meer van het verleden te leren of op te rakelen, er is meer informatie met elkaar in verband te brengen en er valt meer te ontdekken. Of dit ook zal gebeuren is een ander verhaal. Veel hangt af van de zin, de tijd en de vaardigheid om de informatie te zoeken en te verwerken.